“स्वतःला ओळखणं हेच सर्वात मोठं ज्ञान आहे.” - थेल्स ऑफ मायलिटस..

🔰 थेल्स ऑफ मायलिटस – विचारांच्या प्रकाशाचा पहिला किरण

मानवी इतिहासात काही व्यक्ती केवळ आपल्या काळात जगत नाहीत, तर काळालाच विचार करण्याची सवय लावतात. थेल्स ऑफ मायलिटस ही अशीच एक दुर्मीळ बुद्धी होती. ज्या युगात निसर्गातील प्रत्येक घटना देवकथा, मिथकं आणि अंधश्रद्धांच्या चौकटीत अडकलेली होती, त्या काळात थेल्सने “का?” हा साधा पण धाडसी प्रश्न विचारला. हाच प्रश्न पुढे मानवी विवेकाच्या स्वातंत्र्याचा प्रारंभबिंदू ठरला.

थेल्स ऑफ मायलिटस हा इ.स.पू. सुमारे 624 ते 546 या कालखंडात जगलेला प्राचीन ग्रीसचा तत्त्वज्ञ होता. त्याचा जन्म मायलिटस या आयोनिया प्रदेशातील समृद्ध व्यापारी शहरात झाला, जे आजच्या तुर्कस्तानातील आशिया मायनर भागात येते. त्या काळातील मानवी विचार अजूनही दैवी भय, परंपरा आणि अंधश्रद्धांच्या प्रभावाखाली होता. अशा वातावरणात थेल्सने निसर्गाकडे तर्क, निरीक्षण आणि कारणमीमांसेच्या आधारे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली.

इतिहासाच्या दृष्टीने थेल्सचं महत्त्व अपार आहे, कारण तो सॉक्रेटीसपूर्व (Pre-Socratic) तत्त्वज्ञांपैकी पहिला मानला जातो. त्याने “संपूर्ण विश्वाचं मूळ तत्त्व काय?” हा मूलभूत प्रश्न उपस्थित केला आणि त्याचं उत्तर पाण्यात शोधलं. हा निष्कर्ष आज शास्त्रीयदृष्ट्या अंतिम मानला जात नसला, तरी निसर्गातील घटनांची दैवी नव्हे तर नैसर्गिक कारणांनी मांडणी करण्याची प्रक्रिया इथूनच सुरू झाली. हीच पाश्चिमात्य तत्त्वज्ञान, विज्ञान आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची पहिली ठोस पायरी ठरली.

थेल्सचा खरा ठसा त्याच्या निष्कर्षांमध्ये नाही, तर त्याच्या विचारपद्धतीत आहे. त्याने माणसाला प्रश्न विचारण्याचं धैर्य दिलं आणि विवेकाला श्रद्धेपेक्षा उच्च स्थान दिलं. विचार करणं म्हणजे पाप नाही, तर मानवतेचं कर्तव्य आहे, ही जाणीव त्याने समाजमनात रुजवली. म्हणूनच थेल्स केवळ प्राचीन ग्रीसचा तत्त्वज्ञ न राहता, मानवी विचारक्रांतीचा प्रारंभबिंदू ठरतो.

गणित, खगोलशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान या वेगवेगळ्या वाटा थेल्सच्या विचारांमध्ये एकत्र येतात. सावलीच्या साहाय्याने पिरॅमिडची उंची मोजणं किंवा सूर्यग्रहणाची भविष्यवाणी करणं ही केवळ बुद्धिमत्तेची उदाहरणं नव्हेत, तर “मानवी मेंदू निरीक्षणाच्या आधारे विश्व समजू शकतो.” या विश्वासाची ठोस प्रतीकं होती.

आजच्या काळात, जिथं माहिती प्रचंड आहे पण विचारांची खोली कमी होत चालली आहे, तिथं थेल्सचे विचार अधिकच समर्पक वाटतात. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या युगातही माणूस अनेकदा अंधश्रद्धा, अफवा आणि तयार मतांच्या आहारी जातो. अशा वेळी “स्वतः विचार करा, निरीक्षण करा आणि प्रश्न विचारा.” हा थेल्सचा संदेश विवेक जागवणारा ठरतो. कारण प्रगती केवळ साधनांनी होत नाही; तर ती प्रगल्भ विचारांनी घडते.

थेल्स आपल्याला हेही शिकवतो की सत्य म्हणजे मिळालेलं उत्तर नव्हे, तर शोधाची प्रक्रिया आहे. शिक्षण, समाजकारण किंवा वैयक्तिक आयुष्य..प्रत्येक क्षेत्रात अंधानुकरणाऐवजी तर्क, भीतीऐवजी धैर्य आणि गृहितकांऐवजी चिंतन स्वीकारलं, तरच मानवी विकास खऱ्या अर्थाने शक्य होतो.

म्हणूनच थेल्स ऑफ मायलिटस हा केवळ इतिहासातील एक अध्याय नाही; तो आजही आपल्या विचारविश्वात जिवंत आहे. स्वतःला ओळखणं, प्रश्न विचारणं आणि सत्य शोधण्याची जिद्द राखणं हेच माणसाचं खरं सामर्थ्य आहे, ही आठवण तो सतत करून देतो. विचारांच्या त्या पहिल्या प्रकाशकिरणापासून सुरू झालेला प्रवास आजही अपूर्ण आहे आणि तो पुढे नेण्याची जबाबदारी आता आपल्या सर्वांची आहे.

धन्यवाद, मित्रांनो..🙏

(टीप : वरील लेख हा विविध मुक्त स्रोतांतील माहिती संकलित करून सादर केलेला संशोधित स्वरूप आहे.)

-विचार संकलन आणि संपादन..✍️

🎓 #विद्यार्थीमित्र प्रा. रफीक शेख

The Radical Humanist..

साहित्यप्रेमी | विवेकवादी | समाजमाध्यमकार

🔰 The Spirit of Zindagi Foundation..

"मानवी सामर्थ्याला जागवणारं प्रेरणेचं क्षितिज..!"

Inspire | Educate | Empower | Excel

🔰डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम विद्यार्थी फाउंडेशन..

"Nurturing Potential Through Education"

शिक्षण | सेवा | प्रेरणा | प्रबोधन | सामाजिकता | संशोधन

#ThalesOfMiletus #GreekPhilosophy #PreSocraticPhilosopher #Philosophy #AncientWisdom #RationalThinking #CriticalThinking #ScientificTemper #HumanReason #LoveOfWisdom #SelfKnowledge #KnowYourself #विचारांचा_प्रकाश #स्वतःला_ओळखा #ज्ञानआणि_विवेक #विवेकवाद #प्रबोधन #प्रेरणादायी_विचार #अंधश्रद्धा_विरोध #प्रश्न_विचारा #ReasonOverBelief #ThinkDifferent #QuestionEverything #EducationForLife #PhilosophyOfLife #IntellectualLegacy #HumanistThought #TheRadicalHumanist #InspireEducateEmpower #SpiritOfZindagiFoundation #EducationForChange